Του Παναγιώτη Κατσίκα , φιλολόγου. Στην προσπάθεια τους να βρουν μια οικονομική και βιοποριστική διέξοδο, έτσι ώστε να αποκτήσουν τα απαραίτ...
Του Παναγιώτη Κατσίκα, φιλολόγου.
Η τέχνη του χτενά έκανε την εμφάνιση της στο Κοσμά, κατά την επικρατέστερη άποψη σύμφωνα με τον υπασπιστή του Θ. Κολοκοτρώνη «Φωτάκο» (1798-1879), από έναν συγχωριανό μας που είχε ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη.
Η παράδοση λοιπόν, μας μεταφέρει τη μαρτυρία, ότι κάποιος Κοσμίτης γνωρίστηκε με ένα Τούρκο τεχνίτη και του ζήτησε να του διδάξει τη τέχνη, ο Τούρκος αρνήθηκε. Ο πρόγονος μας με τη χαρακτηριστική επιμονή του κατάφερε να νοικιάσει ένα δωμάτιο πλάι στο εργαστήρι του Τούρκου, τα δυο οικήματα τα χώριζε ένας ξύλινος τοίχος, που τα σανίδια είχαν χαραμάδες. Έτσι λοιπόν, ο Κοσμίτης παρακολουθούσε τον χτενά και έμαθε όλες τις λεπτομέρειες μεταφέροντάς τες κατά την επιστροφή του στο χωριό. Στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα κάνει την εμφάνιση της η λαϊκή τέχνη του χτενά στον Κοσμά.
Οι τεχνίτες χτενάδες ονομάστηκαν «Γιωργατζάδες», σύμφωνα με τα ιστορικά ντοκουμέντα, ο άνθρωπος που μετέφερε την τέχνη λεγόταν Γιωργατζάς, εξού και πολλά τοπωνύμια της περιοχής μας. Η «γιωργατζοσύνη» γνώρισε μεγάλη άνθηση στο χωριό μας και οι κάτοικοι παρασυρόμενοι από το επιχειρηματικό τους πνεύμα δραστηριοποιούνταν τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, ξεπερνώντας τα Βαλκάνια και φτάνοντας ως τη Ρωσία. Τα ταξίδια τους διαρκούν 6-7 μήνες και ξεκινούν συντροφικά κατά τη διάρκεια της Καθαρής Βδομάδας1.
Οι χτενάδες για να συνεννοούνται μεταξύ τους είχαν καθιερώσει μια συνθηματική διάλεκτο τα «τα γιωργατζαίϊκα». Η διάλεκτος φάνηκε ιδιαίτερα χρήσιμη κατά την περίοδο της ναζιστικής κατοχής (1941-1945)2, καθώς οι κάτοικοι κατόρθωναν να συνεννοούνται πάνω σε θέματα ασφαλείας και αντίστασης κατά του εχθρού. Η τοπική αυτή διάλεκτος είναι της κοινής ελληνικής με μεταφορική ή συμβολική σημασία. Το λεξιλόγιο περιλαμβάνει 30 ρήματα που αποτελούν και τη βάση του, αρκετές λέξεις προέρχονται από επώνυμα κατοίκων του χωριού, τοπωνύμια, ονόματα πλαϊνών χωριών κ.τ.λ. Π.χ. ο γιατρός λεγόταν «ρήγας» επομένως το φαρμακείο «ρηγεϊκο», και τα φάρμακα «ρηγέϊκα», ο Θεός λεγόταν «Μπερκιάς» διότι ονομάζεται κορυφή του Πάρνωνα και μια χαρακτηριστική φράση για να καταλάβουμε την ευρύτητα του «γιωργατζαίϊκου» λεξιλογίου «Γράζει μπάνικη η σαΐτα = Είναι όμορφη η κοπελιά». Επιπλέον οι «γιωργατζάδες» φρόντιζαν να ψυχαγωγούνται με τραγούδια στη δική τους ιδιότυπη διάλεκτο:
Στις μέρες μας ο πολιτιστικός σύλλογος Κοσμά έχει αναλάβει τη λειτουργία του Λαογραφικού Μουσείου, που στεγάζεται στο κτίριο του δημοτικού σχολείου. Εκεί, έχει στήσει μια γωνία που «εικονοποιεί» τον τρόπο ζωής και τη δράση παρουσιάζοντας με μεγάλη επιμέλεια των Κοσμίτη «γιωργατζά».
Στην προσπάθεια τους να βρουν μια οικονομική και βιοποριστική διέξοδο, έτσι ώστε να αποκτήσουν τα απαραίτητα αγαθά σε εποχές πολύ δύσκολες, η επινοητικότητα και η ευστροφία των Κοσμιτών τους οδήγησε στη δημιουργία ενός καινούριου επαγγέλματος.
Η τέχνη του χτενά έκανε την εμφάνιση της στο Κοσμά, κατά την επικρατέστερη άποψη σύμφωνα με τον υπασπιστή του Θ. Κολοκοτρώνη «Φωτάκο» (1798-1879), από έναν συγχωριανό μας που είχε ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη.
Η παράδοση λοιπόν, μας μεταφέρει τη μαρτυρία, ότι κάποιος Κοσμίτης γνωρίστηκε με ένα Τούρκο τεχνίτη και του ζήτησε να του διδάξει τη τέχνη, ο Τούρκος αρνήθηκε. Ο πρόγονος μας με τη χαρακτηριστική επιμονή του κατάφερε να νοικιάσει ένα δωμάτιο πλάι στο εργαστήρι του Τούρκου, τα δυο οικήματα τα χώριζε ένας ξύλινος τοίχος, που τα σανίδια είχαν χαραμάδες. Έτσι λοιπόν, ο Κοσμίτης παρακολουθούσε τον χτενά και έμαθε όλες τις λεπτομέρειες μεταφέροντάς τες κατά την επιστροφή του στο χωριό. Στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα κάνει την εμφάνιση της η λαϊκή τέχνη του χτενά στον Κοσμά.
Οι τεχνίτες χτενάδες ονομάστηκαν «Γιωργατζάδες», σύμφωνα με τα ιστορικά ντοκουμέντα, ο άνθρωπος που μετέφερε την τέχνη λεγόταν Γιωργατζάς, εξού και πολλά τοπωνύμια της περιοχής μας. Η «γιωργατζοσύνη» γνώρισε μεγάλη άνθηση στο χωριό μας και οι κάτοικοι παρασυρόμενοι από το επιχειρηματικό τους πνεύμα δραστηριοποιούνταν τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, ξεπερνώντας τα Βαλκάνια και φτάνοντας ως τη Ρωσία. Τα ταξίδια τους διαρκούν 6-7 μήνες και ξεκινούν συντροφικά κατά τη διάρκεια της Καθαρής Βδομάδας1.
Οι χτενάδες για να συνεννοούνται μεταξύ τους είχαν καθιερώσει μια συνθηματική διάλεκτο τα «τα γιωργατζαίϊκα». Η διάλεκτος φάνηκε ιδιαίτερα χρήσιμη κατά την περίοδο της ναζιστικής κατοχής (1941-1945)2, καθώς οι κάτοικοι κατόρθωναν να συνεννοούνται πάνω σε θέματα ασφαλείας και αντίστασης κατά του εχθρού. Η τοπική αυτή διάλεκτος είναι της κοινής ελληνικής με μεταφορική ή συμβολική σημασία. Το λεξιλόγιο περιλαμβάνει 30 ρήματα που αποτελούν και τη βάση του, αρκετές λέξεις προέρχονται από επώνυμα κατοίκων του χωριού, τοπωνύμια, ονόματα πλαϊνών χωριών κ.τ.λ. Π.χ. ο γιατρός λεγόταν «ρήγας» επομένως το φαρμακείο «ρηγεϊκο», και τα φάρμακα «ρηγέϊκα», ο Θεός λεγόταν «Μπερκιάς» διότι ονομάζεται κορυφή του Πάρνωνα και μια χαρακτηριστική φράση για να καταλάβουμε την ευρύτητα του «γιωργατζαίϊκου» λεξιλογίου «Γράζει μπάνικη η σαΐτα = Είναι όμορφη η κοπελιά». Επιπλέον οι «γιωργατζάδες» φρόντιζαν να ψυχαγωγούνται με τραγούδια στη δική τους ιδιότυπη διάλεκτο:
Ήταν ένας φαφάνης και μια μανιά και Ήταν ένας γέρος και μια γρηά
έγραζε μια σαΐτα τη στυλάγανε Σοφιά. κι΄είχανε μια κόρη τη λέγανε Σοφιά.
Η φαφάνα της την αλατάριαζε στο Η μητέρα της την έστελνε στο Σχολείο
Σταυραίδεϊκο κι΄ η Σταυραϊδού στη και η δασκάλα της στη βρύση για
τρεχούμενη για τρεχούμενο. νερό.
έγραζε μια σαΐτα τη στυλάγανε Σοφιά. κι΄είχανε μια κόρη τη λέγανε Σοφιά.
Η φαφάνα της την αλατάριαζε στο Η μητέρα της την έστελνε στο Σχολείο
Σταυραίδεϊκο κι΄ η Σταυραϊδού στη και η δασκάλα της στη βρύση για
τρεχούμενη για τρεχούμενο. νερό.
Η δράση και η εξέλιξη της τέχνης των «γιωργατζάδων» τους υποχρέωσε σε κατοχύρωση των επαγγελματικών τους συμφερόντων. Οι δραστήριοι Κοσμίτες αποφασίζουν το 1936 την πιο ουσιαστική λειτουργία και τον κεντρικό συντονισμό του επαγγέλματος με την ίδρυση σωματείου κτενοποιών με τη επωνυμία «Επαγγελματικό Σωματείο Ενώσεως Κτενοποιών - Υφαντουργίας».
Η πρωτοπόρα σκέψη των 28 ιδρυτών της συντεχνίας περιλαμβάνει καταστατικό με 32 άρθρα που χωρίζονται σε 7 κεφάλαια. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ευσυνειδησίας των χτενάδων είναι το άρθρο που αναφέρεται στην απαγόρευση της εκμάθησης της τέχνης σε παιδία κάτω των 14ων ετών, δίχως την άδεια του πατρός ή του κηδεμόνος3.
Στις μέρες μας ο πολιτιστικός σύλλογος Κοσμά έχει αναλάβει τη λειτουργία του Λαογραφικού Μουσείου, που στεγάζεται στο κτίριο του δημοτικού σχολείου. Εκεί, έχει στήσει μια γωνία που «εικονοποιεί» τον τρόπο ζωής και τη δράση παρουσιάζοντας με μεγάλη επιμέλεια των Κοσμίτη «γιωργατζά».
---------------------------------------------
1. Κωστάκης Π. Θανάσης, Χ. Χρονόπουλος,"Οι γιωργατζάδες του Κοσμά και η γλώσσα τους", Αθήναι 1965, σελ. 50.
2. Χρονικά των Τσακώνων, "Αρχείον της Τσακωνιάς", τ. Κ΄, Λεωνίδιο 1954, επαν. Αθήναι 2008, σελ. 95.
3. Τσολομήτη Γ. Δημητρίου, "Οι Κοσμίτες γιωργατζάδες και τα γιωργατζαίϊκα", σελ. 57.
1. Κωστάκης Π. Θανάσης, Χ. Χρονόπουλος,"Οι γιωργατζάδες του Κοσμά και η γλώσσα τους", Αθήναι 1965, σελ. 50.
2. Χρονικά των Τσακώνων, "Αρχείον της Τσακωνιάς", τ. Κ΄, Λεωνίδιο 1954, επαν. Αθήναι 2008, σελ. 95.
3. Τσολομήτη Γ. Δημητρίου, "Οι Κοσμίτες γιωργατζάδες και τα γιωργατζαίϊκα", σελ. 57.
Δεν υπάρχουν σχόλια